संस्कृत कथा संग्रहः

एकदा भगवतः विष्णोः ब्रह्मणः च मध्ये 'आवयोः कतरः श्रेष्ठः ?' इत्यस्मिन् विषये विवादः सञ्जातः। तदा भगवान् शिवः ज्योतीरूपेण तत्र आविरभूत्। तस्य रूपस्य आदिः अन्त्यं वा न दृश्यते स्म। परं तत् सर्वत्र अपि व्याप्तम् आसीत्। अतः तादृशरूपस्य शिवस्य आदिः अन्त्यं वा अस्ति किम् इति संशयः भवति स्म।

ततः विष्णुः ब्रह्मा च निश्चयं कृतवन्तौ यत् 'यः शिवस्य एतादृशरूपस्य आदिम् अन्त्यं वा द्रष्टुं शक्तः भवति सः एव श्रेष्ठः' इति। अतः उभौ अपि तद्दर्शनाय प्रस्थितौ।

भगवान् विष्णुः सूकररूपेण गत्वा भूमौ शिवस्य पादौ अन्वेष्टुं प्रयत्नं कृतवान्। परं सः महता प्रयत्नेन अपि तौ अन्वेष्टुम् अशक्तः अभवत्। अन्ते च सः निराशः सन् प्रतिनिवृत्तः।

अत्रान्तरे चतुर्मुखः ब्रह्मा हंसरूपेण उपरि गत्वा शिवस्य शिरोभागम् अन्वेष्टुं प्रयत्नं कृतवान्। किन्तु सः उपर्युपरि गत्वा अपि शिवस्य शिरः द्रष्टुम् असमर्थः जातः। सोऽपि निराशतया ततः प्रतिनिवर्तमानः आसीत्। तत्समये सः मार्गे केतकीं दृष्टवान्। सा भूमिं प्रति आगच्छन्ती आसीत्। तया सह मिलित्वा ब्रह्मा एकां योजनां चिन्तितवान्।

ततः तौ मिलित्वा विष्णोः समीपम् आगतवन्तौ। ब्रह्मा विष्णुम् उक्तवान् - "भगवन् ! मया तस्य ज्योतिरूपस्य आरम्भः दृष्टः। अत्र केतकी एव प्रमाणम्" इति।

परन्तु विष्णुः तस्य वचने न विश्वसितवान्। सः केतकीमेव पृष्टवान् - "ब्रह्मा यत् उक्तवान् तत् सत्यं किम् ?" इति। तदा केतकी - "सत्यमेव.." इति प्रत्यवदत्।

केतक्याः असत्यवचनेन शिवः कुपितः अभवत्। सः उग्रदृष्ट्या ताम् अपश्यत्। ततः तां शप्तवान् अपि यत् "इतःपरं मम पूजायां तव उपयोगः न भविष्यति" इति। अतः एव तदाप्रभृति शिवस्य पूजार्थं केतकी नोपयुज्यते।

सायङ्कालः सः । रावणः राजोद्याने विहरन् आसीत् चिन्तायाः विस्मरणाय । सेतुं निर्माय समुद्रम् अतिक्रम्य वानरैः सह लङ्कासमीपे रामः उपस्थितः यत् तस्मात् नितरां चिन्ताक्रान्तः आसीत् सः ।

उद्याने पदानि स्थापयन् एव पार्श्वस्थं मन्त्रिणम् अपृच्छत् सः - "महति सागरे रामेण सेतुनिर्माणं कथं कृतम् ?" इति ।

तदा मन्त्री अवदत् - "महाराज ! रामः कश्चन असाधारणः पुरुषः । वानराः शिलानाम् उपरि रामनाम लिखित्वा ताः शिलाः समुद्रे अक्षिपन् इति श्रूयते । राम-नामबलात् ताः प्लवमानाः जाताः । एतेन क्रमेण निर्मितस्य सेतोः साहाय्येन रामः लङ्कां प्राप्नोत् । तस्य विरोधः सर्वनाशाय भवेत् । अतः मम तु भाति यत् इदानीं सन्धिप्रस्तावः एव वरम् इति" इति ।

तदा रावणः हसित्वा - "सन्धिप्रस्तावः ! मयि जीवति, सर्वथा असम्भवः सः । समुद्रजले शिलानां प्लवनं न महाविषयः । अहम् अपि तत् कर्तुं शक्नोमि" इति उक्त्वा एकां शिलाम् उन्नीय तर्जन्या तदुपरि किमपि लिखित्वा तां पार्श्वस्थायां पुष्करिण्याम् अक्षिपत् । सा शिला जले प्लवमाना जाता । एतत् दृष्ट्वा तत्रत्याः सर्वे - "महाराजः रावणः जयतात् । लङ्केश्वरः विजयताम्" इति उच्चैः जयघोषं कृतवन्तः ।

रावणस्य एतादृशस्य सामर्थ्यस्य विषये मन्त्रिणः सन्देहः तु आसीत् एव । सः एकान्ते रावणम् अपृच्छत् - "महाराज ! कथम् एतत् सम्पादितं भवता ?" इति ।

तदा रावणः अवदत् - "यदि रामे विशिष्टा शक्तिः अस्ति इति मम सैनिकाः जानीयुः तर्हि युद्धे सोत्साहं भागं न गृह्णीयुः ते । अतः मया सैनिकेषु आत्मविश्वासः पूरणीयः आसीत् । तस्मात् एव मया अपि जले शिला प्लाविता । अत्र मया आश्रितं तन्त्रं सरलम् । मया अपि शिलाखण्डे रामनाम एव लिखितम् आसीत् । किन्तु एतस्मात् मम सैनिकेषु उत्साहः प्रवृद्धः" इति ।

कस्मिंश्चित् ग्रामे केचन विप्राः वसन्ति स्म। ग्रामात् नातिदूरे मुनेः अङ्गिरसः आश्रमः आसीत्। सः मुनिः प्रतिदिनं ब्राह्मुहूर्ते उत्थाय सन्ध्यावन्दनादीनि नित्यकर्माणि कृत्वा कतिपयान् छात्रान् पाठयति स्म। गुरोः छात्राश्च वेदाध्ययने निमग्नाः भवन्ति स्म। छात्राणां मध्ये तस्य मुनेः पुत्रः अपि वेदाध्ययनं करोति स्म। गुरुः अपि शिष्येभ्यः इव पुत्राय अपि पक्षपातं विना विद्यादानम् अकरोत्। गुरोः मनसि पुत्रस्य अन्यशिष्याणां च मध्ये किमपि अन्तरं न आसीत्।

अङ्गिरसः पुत्रस्य नाम कविः। कविः अपि पितृतुल्यः गुणवान् विद्वान् च जातः। ततः कविना आश्रम-सञ्चालनम् आरब्धम्।

एकदा कवेः मातुलः पितृव्यः इत्यादयः सर्वे वृद्धजनाः कवेः समीपम् आगतवन्तः। तं निवेदितवन्तः च - "हे पुत्र! कवे! वयं सर्वे वेदाध्ययनं कर्तुम् इच्छामः। भवान् तु अस्माकं पुत्रः एव। अस्माकं वेदाध्ययनं कारयतु" इति। कविः अङ्गीकृतवान्।

ततः तेन वृद्धवर्गाय वेदाध्यापनम् आरब्धम्। कतिपयदिनानन्तरं कदाचित् पाठावसरे कविना उक्तम् - 'हे पुत्राः! मह्यं जलम् आनयन्तु" इति।

वृद्धजनाः खिन्नाः अभवन्। 'एषः अस्माकं पुत्रः। तथापि अस्मान् वृद्धजनान् 'पुत्राः' इति सम्बोधयति। नैतद् युक्तम्' इति ते चिन्तितवन्तः। ततः ते सर्वे देवानां समीपं गत्वा अकथयन् - "भो देवाः, कविः अस्माकं शिशुः। तथापि अस्मान् 'पुत्राः' इति कथयति। किम् एतत् न्याय्यम् ?" इति।

देवाः उक्तवन्तः - "कविः यत् उक्तवान् तत् न्याय्यम् एव" इति।

वृद्धजनैः उक्तम् - "कथं न्याय्यं भवितुमर्हति ?" इति।

तदा देवैः उक्तम् -
अज्ञो भवति वै बालः पिता भवति मन्त्रदः।
अज्ञं हि बालमित्याहुः पितेत्येव तु मन्त्रदम् ।।
अज्ञानी मनुजः बालः एव। वेदज्ञः एव पिता इति शास्त्रं निर्दिशति। अन्यच्च 'विप्राणां ज्ञानतो ज्यैष्ठ्यम्' इति वचनानुसारं ज्ञानस्य कारणतः सः भवदपेक्षया ज्येष्ठः अस्ति एव। अतः तस्य व्यवहारः उचितः एव" इति। सर्वेऽपि वृद्धजनाः देवानां वचनं श्रुत्वा समाहिताः अभवन्।

न्यायाधीशः न्यायपीठे उपविश्य वादिप्रतिवादिनोः कथनं शृण्वन् आसीत् । तावता युवराजः क्रोधम् उद्ववमन् तत्र आगतः । न्यायाधीशः शान्तमुद्रया मन्दहासं प्रकटयन् युवराजस्य मुखम् अपश्यत् ।

‘‘मम सहचरः भवता कारागारे स्थापितः इति श्रुतम् ! किम् एतत् !! विमुच्यतां सः’’ - युवराजः क्रोधेन अवदत् ।

‘‘अपराधं विचार्य साक्ष्यादिकं परिशील्य सः सप्ताहात्मकेन कारागारवासेन मया दण्डितः । यथापराधं दण्डः प्राप्येत सर्वेण अपि’’ - न्यायाधीशः गाम्भीर्येण अवदत् ।

‘‘सः अस्ति मम सहचरः । सः विमोक्तव्यः एव !’’ - सानुरोधम् आज्ञास्वरेण अवदत् युवराजः ।

‘‘युक्तायुक्ततां विचार्य दण्डनं विहितं न्यायपीठेन । विहितस्य दण्डस्य अपाकरणे अधिकारः तु महाराजस्य एव । अतः एतद्विषये महाराजः एव प्रार्थनीयः । न्यायपीठेन न किमपि कर्तुं शक्यम्’’ इति अवदत् न्यायाधीशः ।

‘‘एतस्य अल्पस्य विषयस्य निमित्तं महाराजः किमर्थं प्रार्थ्येत ? अहं भावी राजा, युवराजः आदिशामि । सः मुच्यताम् ।’’

‘‘भाविनि राजनि तत्रभवति आदरं प्रदर्श्यन् अहं प्रार्थये - इदानीं विचारणा काचित् प्रचलति । तत्र विघ्नकरणं न शोभते । कृपया इतः बहिः गम्यताम् । न्यायपीठस्य निर्णयः सम्मतः यदि न स्यात् तर्हि महाराजः निवेद्यताम् ।’’

‘‘किं युवराज माम् एव भवान् वदति - बहिः गम्यताम् इति ? वेतनभोगिनः कियत् धाष्ट्यं तव ?’’

‘‘युवराजवर्य ! न्यायपीठस्य अगौरवं न करणीयम् । न्यायपीठेन राजपीठे आदरः दृश्यते । तथैव राजपीठेनापि न्यायपीठे आदरः दर्शनीयः ।...’’

‘‘युवराजम् उद्दिश्य ‘निर्गच्छ’ इति कथनं किम् आदरदर्शनस्य चिह्नम् ?’’ - युवराजः महता क्रोधेन अपृच्छत् ।

‘‘युवराजवर्य ! न्यायालये एतादृशस्य अविनयस्य प्रदर्शनं न शोभते । तत्रापि भावी राजा, प्रजानां पुरतः आदर्शरूपेण उपस्थापयिता, एवं कदापि न कुर्यात् । न्यायालयकार्यं विघ्नः कृतः, औद्धत्यं च दर्शितम् इत्यतः दिनात्मकेन कारागारवासेन भवान् दण्ड्यते एतेन न्यायपीठेन’’ इति दृढस्वरेण अवदत् न्यायाधीशः ।

एतस्य श्रवणात् सर्वे स्तब्धाः अभवन् । न्यायाधीशस्य आज्ञां पुरस्कृत्य भटाः युवराजं कारागारं प्रति अनयन् । एतावता स्वस्य सापराधतां ज्ञातवान् युवराजः विना विरोधं कारागारं प्रति अगच्छत् ।

महाराजेन एषा वार्ता श्रुता । ‘‘यस्मिन् राज्ये एतादृशाः निर्भीकाः न्यायैकपक्षपातिनः भवेयुः तस्मिन् राज्ये प्रजाः सुखेन तिष्ठन्ति इत्यत्र सन्देहः एव नास्ति । न्यायनियमानाम् उल्लङ्घनं केनापि कर्तुं न शक्यते’’ इति अवदत् सः ।

लाओत्सेवर्यः चीनादेशस्य महापुरुषेषु अन्यतमः। सः परमज्ञानी। तथापि सः सरलं जीवनं यापयति स्म। सरलजीवनस्य कारणेन तेन तदा तदा बहूनि दिनानि यावत् निरशनेन भवितव्यम् आपतति स्म। सर्वदा भगवतः चिन्तने ध्याने च मग्नः सः लौकिकविषये सर्वथा अनासक्तः आसीत्।

तस्य पत्नी अपि पत्युः अनुरूपा एव। तस्य निर्धनत्वं सन्तोषेण स्वीकृतवती आसीत् सा। तौ उभौ अपि देहिकश्रमेण अर्जितेन अल्पेन आयेन जीवनं यापयतः स्म। लावोेत्सवर्यात् ज्ञानम्, उत्तमविचारान् च प्राप्तुं सुदूरात् प्रदेशात् जनाः आयान्ति स्म।

अथ कदाचित् तस्य देशस्य महाराजः लावोेत्सेवर्यस्य विषये ज्ञातवान्। तस्य महापुरुषस्य किमपि साहाय्यं करणीयम् इति मन्त्रिभिः निवेदितम्। तत् सहर्षम् अङ्गीकृतवान् महाराजः।

परेद्यवि एव प्रभूतेन धनेन धान्यैः च पूर्णं रथं लावोेत्सेवर्यस्य गृहं प्रति प्रेषितवान् राजा। रथं दृष्ट्वा लावोेत्सेवर्यस्य पत्नी बहुधा हृष्टा अभवत्।

किन्तु लावोेत्सेवर्यः निर्धनः सन् अपि प्रभूतं धान्यं धनं च तिरस्कुर्वन् राजभटान् उक्तवान् - "अयि भोः! महाराजः मम विषये स्वयं किमपि न जानाति। अहम् अपि तं कदापि न दृष्टवान्। एतस्य तात्पर्यम् अस्ति यत् इदानीम् अन्येषां मुखात् मम विषये ज्ञात्वा महाराजः एतत् सर्वं प्रेषितवान् इति। अग्रे कदाचित् अन्येषां वचनं श्रुत्वा महाराजः मयि अनादरम् अपि दर्शयेत्। तेन मम कष्टं भवेत्। अतः स्वपरिश्रमेण यत् अर्जयामि तेन अहं सन्तुष्टः अस्मि। परिश्रमेण विना प्राप्तात् धनात् कदापि आनन्दः न लभ्यते। कृपया एतत् सर्वं प्रतिनीयताम् इति प्रार्थये" इति।

पत्युः वचनं श्रुत्वा तस्य निःस्पृहतां च अवगत्य तस्य पत्नी नतमस्तका जाता।

पूर्व कश्चन राजा आसीत् । सः दानशीलः । पण्डितेषु कलाकरेषु च तस्य विशेषादरः । अतः तदा तदा विद्वत्सभाम् आयोज्य सः पण्डितादीन् सत्करोति स्म ।

विविधेषु कर्मसु कुशलाः अपि राजतः पुरस्कारं प्राप्नुवन्ति स्म । अर्हेभ्यः निर्धनेभ्यः अपि राजा धनं यच्छति स्म । अतः तस्य दानशीलता सुविख्याता आसीत् ।

एकदा कश्चन मध्यवस्यकः आगत्य तं नमस्कृतवान् । राजा तम् अपृच्छत् - "कस्मिन् कार्ये भवान् कुशलः ? किं नाम भवतः ?" इति ।

"महाराज ! मम नाम रसेशः इति । रजतं, ताम्रं, लोहं च अहं सुवर्णं करोमि" इति अवदत् सः मध्यवस्यकः ।

"उत्तमा एव विद्या आसादिता भवता । भवतः आपणः क्व अस्ति ?" इति पृष्टवान् राजा ।

"मम आपणः क्वापि नास्ति । ग्रामं ग्रामं गच्छन् सुवर्णेच्छुकेभ्यः लोहादिकं प्राप्य अहं सुवर्णं प्रति-यच्छामि" इति अवदत् रसेशः ।

राजा ज्ञातवान् यत् अयं कश्चन वञ्चकः इति । तथापि किमपि अवदन् सः एकं रिक्तं लोहपात्रं तस्मै दत्तवान् ।

एतस्य दर्शनात् रसेशः नितरां खिन्नः । सः राजानम् अवदत् - "महाराज ! पण्डितादिभ्यः भवान् सुवर्णनाणकानि ददाति । मह्यं तु रिक्तं लोहपात्रं दत्तं भवता । एतत् तु मम विद्यायाः अपमानाय एव । किं मम विद्यां सामान्यां मन्यते भवान् ?" इति ।

तदा राजा हसन् अवदत् - "भवतः विद्या अपूर्वा एव इत्यत्र नास्ति सन्देहः । भवान् तु स्वयम् एव सुवर्णस्य निर्माणे समर्थः । अतः मया रिक्तं पात्रं दत्तम् । निर्मितस्य सुवर्णस्य सङ्ग्रहाय एतस्य उपयोगः भवितुम् अर्हति । अथवा एतत् पात्रम् एव भवान् सुवर्णरूपेण परिवर्तयितुम् अपि अर्हति" इति ।

एतस्य श्रवणात् रसेशः अवगतवान् यत् राजा मम स्वरूपं ज्ञातवान् अस्ति इति । अतः सः विना प्रतिवचनं ततः निर्गतवान् ।

सर्वधर्मसम्मेलने भागवहनस्य अनन्तरं स्वामिनः विवेकानन्दस्य ख्यातिः सर्वत्र प्रसृता । अमेरिका-देशस्य विविधेषु भागेषु तदीयस्य भाषणस्य आयोजनमपि प्रवृत्तम् ।

तस्य उपदेशवचनानि श्रोतुं जनाः महता प्रमाणेन उपस्थिताः भवन्ति स्म । भौतिकवादिनां तेषां मनसि विवेकानन्दस्य विषये सन्देहः अपि आसीत् । अतः ते सभायाम् अनेकविधान् प्रश्नान् पृच्छन्ति स्म ।

कदाचित् भाषणावसरे विवेकानन्दः अवदत् - "यः तत्त्वसाक्षात्कारं प्राप्तवान् स्यात् सः बाह्य-स्थितिविषये आस्थारहितः भवति । या कापि स्थितिः तं न विचालयति" इति । श्रोतारः विवेकानन्दस्य एतस्मिन् वचने विश्वासं न प्राप्तवन्तः । तैः निर्णीतं यत् एतस्य परीक्षा करणीया इति ।

कदाचित् तैः विवेकानन्दस्य भाषणम् आयोजितम् । भाषणार्थं काष्ठमयी वेदिका तैः सज्जीकृता । सा उन्नता अधोभागे रिका च आसीत् । तस्याः उपरि आसनादिकं संस्थापितम् । यथासमयं भाषणम् आरब्धम् । विवेकानन्दः स्फूर्ति-दायिन्या शैल्या भाषणम् अनुवर्तित-वान् । सः भाषणे पूर्णतः लीनः जातः ।

किन्तु तावता महान् स्फोटशब्दः श्रुतः । सभां परितः द्विरेषु स्थलेषु स्फोटनं दृष्टम् । वेदिकायाः अधः अपि स्फोटनशब्दः श्रुतः । एतस्मात् श्रोतारः अस्वस्थचिताः जाताः । किन्तु विवेकानन्दः तु यथापूर्वं भाषणे मग्नः । अल्पे एव काले सभायां शान्तता दृष्टा । कार्यक्रमः निर्विघ्नतया परिसमाप्तः च ।

भाषणावसरे विवेकानन्दस्य मुखे चिन्ता भीतिः च न दृष्टा एव । एतत् लक्षितवन्तः आयोजकाः नितरां विस्मिताः जाताः । कार्यक्रमसमाप्तेः अनन्तरं ते विवेकानन्दं प्रणम्य - "भवतः परीक्षणाय अस्माभिः स्फोटनादिकं कारितम् । भवान् तु स्थितप्रज्ञः इव एव आसीत् । भवतः कथने आचरणे च समानता एव दृश्यते । अद्य अस्माभिः वास्तविकसाधोः दर्शनं प्राप्तम्" इति उक्त्वा क्षमां याचितवन्तः । सर्वे श्रुतवतः अपि विवेकानन्दस्य मुखे सः एव मन्दहासः आसीत्, यश्च सर्वदा तत्र विलसति स्म ।

कदाचित् कश्चन साधकः महात्मानं कञ्चित् उपसृत्य प्रार्थितवान् - ‘‘महात्मन् ! अहम् आत्मसाक्षात्कारं प्राप्तुम् इच्छामि । कृपया तदर्थं मार्गः प्रदर्श्यताम्’’ इति ।

महात्मा एकं मन्त्रम् उपदिश्य - ‘‘एतं वर्षं यावत् जप । वर्षानन्तरम् एतस्यामेव तिथौ स्नात्वा मत्समीपम् आगच्छ’’ इति अवदत् ।

एतत् अङ्गीकृत्य साधकः ततः निरगच्छत् । वर्षम् अतीतम् । महात्मा काञ्चित् मार्गसम्मार्र्जिकाम् आहूय अवदत् - ‘‘अद्य मां द्रष्टुं कश्चन आगमिष्यति । भवती सम्मार्जिन्या धूलिम् उत्थाप्य धुल्या तं स्नापय’’ इति । मार्गसम्मार्र्जिका तथैव अकरोत् । साधकः तां प्रहर्तुम् उद्यतः । सा ततः अधावत् । किञ्चिद्दूरम् अनुसृत्य धावित्वा अपि ताम् अप्राप्य साधकः प्रक्षाल्य पुनः स्नात्वा महात्मसमीपं गतवान् ।

‘‘इदानीमपि त्वं सर्पः इव दशनाय प्रयतसे । पुनरपि वर्षं यावत् मन्त्रजपं कृत्वा अग्रिमे वर्षे एतस्मिन् एव दिने आगच्छ’’ इति असूचयत् महात्मा ।

अनन्तरवर्षे साधकस्य आगमनदिने महात्मा पुनः ताम् एव सम्मार्जिकामाहूय अवदत् - ‘‘अद्य भवती सम्मार्जिन्या तं स्पृश’’ इति ।

‘‘सः मां प्रहरेत्’’ - सम्मार्जिका अवदत् ।

‘‘न प्रहरिष्यति सः । कानिचन निन्दावचनानि वदेत्, तावदेव’’ - महात्मा अवदत् ।

सम्मार्जिका महात्मना यथा उक्तं तथैव अकरोत् । साधकः कानिचन निन्दावचनानि उक्त्वा पुनः स्नात्वा महात्मनः समीपम् अगच्छत् । महात्मा अवदत् - ‘‘दशनं परित्यक्तम् । किन्तु फुत्कारः न दूरीकृतः । एवं स्थिते आत्मसाक्षात्कारः कथं प्राप्येत ? वर्षं यावत् पुनरपि जपं कृत्वा वर्षानन्तरम् अस्मिन् एव दिने आगच्छ’’ इति ।

वर्षम् अतीतम् । यदा साधकः आगच्छन् आसीत् तदा महात्मा कर्मकर्याः द्वारा अवकरैः स्नानम् अकारयत् । तथापि साधकः शान्ततया एव आसीत् । सः प्रसन्नमुखतया तां नमस्कृत्य - ‘‘मातः ! महान् उपकारः कृतः तत्रभवत्या । पुनः पुनः परीक्ष्य उत्तीर्णां प्राप्तुं मम साहाय्यं कृतम् । नितराम् उपकृतः अस्मि’’ इति उक्त्वा तां नमस्कृत्य गत्वा पुनरपि स्नात्वा महात्मनः समीपम् अगच्छत् ।

महात्मा तम् आलिङ्ग्य पार्श्वे उपवेश्य - ‘‘अद्य योग्यता निरूपिता त्वया’’ इति उक्त्वा तं ब्रह्म-स्वरूपदिकं बोधितवान् ।

शुकमुनिः महावैरागी । कदाचित् पिता व्यासः तम् अवदत् - ‘‘वत्स ! तव ज्ञानं जन्मना एव सिद्धम् । तथापि गुरोः अङ्गीकारमुद्रां विना ज्ञानित्वस्य न मान्यता । अतः त्वं जनकसमीपं गत्वा तस्य अङ्गीकारं प्राप्य आगच्छ’’ इति ।

एतत् अङ्गीकृत्य शुकः जनकस्य आस्थानं प्रति गतवान् । तदवसरे जनकः तृतीये अह्नि उपविश्य विश्रान्तिसुखम् अनुभवन् आसीत् । नगरं कुतूहलेन पश्यन् शुकमुनिः राजप्रासादं प्राप्य जनकस्य पुरतः उपस्थितः अभवत् । जनकः तम् अपृच्छत् - ‘‘आर्य, किमागमनप्रयोजनम् ?’’

‘‘ज्ञानं प्राप्तुम् आगतः अस्मि’’ - शुकः समीपे अवदत् ।
‘‘कः त्वाम् अत्र प्रेषितवान् ?’’
‘‘व्यासहर्षिः ।’’
‘‘कुतः समायातः त्वम् ?’’
‘‘आश्रमात् ।’’
‘‘आगमनवसरे किं किं दृष्टं भवता ?’’
‘‘अरण्यमार्गे तु वृक्षकलरुलतादयः पशुपक्षिणः च । नगरे तु सर्वत्र शर्करानिर्मितानां मिष्टान्नानाम् आपणाः एव दृष्टाः ।...’’
‘‘अन्यत् किं दृष्टम् ?’’
‘‘सर्वत्र शर्करामूर्तयः सञ्चरन्ति ।...’’
‘‘अन्यत् किं दृष्टम् ?’’
‘‘अग्रे तु शर्कराणां राशिः एव दृष्टः ।’’
‘‘ततोऽग्रे किं दृष्टम् ?’’
‘‘एका शर्करामूर्तिः अपरया शर्करामूर्त्या सह सम्भाषते इति अहो चोद्यम् !’’
‘‘आर्य ! प्रतिनिवर्ततां यथासुखम् । यत् प्राप्तव्यं तत् ज्ञानं भवता प्राप्तम् अस्ति एव’’ इति अवदत् जनकः ।

चरकाचार्यः आयुर्वेदपितामहेन ख्यातः इति वयं सर्वे जानीमः एव । कदाचित् सः शिष्यैः सह ग्रामप्रदेशे सञ्चरन् आसीत् । औषधीयसस्यानाम् अभिज्ञानं, तेषाम् उपयोगक्रमस्य ज्ञापनं च तस्य उद्देशः आसीत् ।

एवं सञ्चारावसरे कस्यचित् कृषिक्षेत्रे एकम् अपूर्वं सस्यं तेन दृष्टम् । तत् सूक्ष्मतया दृष्ट्वा चरकाचार्यः अवदत् - "एतत् तु अपूर्वं सस्यम् । अस्य औषधीय-गुणाः बहवः । बहूनां रोगाणां निवारणे एतत् महोप-कारकम्" इति ।

"अहो, अस्माकं सौभाग्यम् ! इदानीमेव एतस्य पर्णकाण्डमूलानि सङ्गृह्णीयाम" इति वदन् शिष्यः उत्साहेन सस्यसमीपं प्रस्थातुम् उद्यतः ।

तावता तं निवार्य चरकाचार्यः - "अलं तस्य स्पर्शेन । क्षेत्रस्वामिनः अनुज्ञां विना सस्यादीनां सङ्ग्रहाय प्रयासः अपराधाय भवेत् । अतः आदौ क्षेत्रस्वामिसमीपगमनं चिन्त्यताम्" इति अवदत् ।

तदा शिष्यः अवदत् - "आचार्यवर्य ! भवता तु लोकोपकाराय सस्यादिसङ्ग्रहः क्रियते । एतदर्थं कस्यापि अनुज्ञा प्राप्तव्या नास्ति इति राजाज्ञा एव खलु अस्ति ? एवं स्थिते एतस्य स्वीकरणाय क्रियमाणं प्रयासं रोद्धुं कः समर्थः ?" इति ।

चरकाचार्यः शिष्यस्य मुखमेव निर्निमेषं दृष्ट्वा क्षणं विरम्य अवदत् - "तादृशी राजाज्ञा अस्ति इति तु सत्यम् । किन्तु राजाज्ञा अन्या, शिष्टाचारः अन्यः । अनुज्ञां विना अन्याधीनस्य वस्तुनः स्वीकारः अनुचितः इति तु शिष्टाचारः । राजाज्ञा अस्ति इति हेतोः शिष्टाचारः कथं परित्यज्येत ? न त्यक्तव्यः सः" इति ।

शिष्यः स्वस्य व्यवहारस्य अनौचित्यं जानन् अवनमय्य अतिष्ठत् । क्षणं विरम्य चरकाचार्यः पुनः अवदत् - "समाजः अस्मान् महार्हान् मन्यते । एतादृशे स्थाने तिष्ठद्भिः तु व्यवहारस्य विषये विशेषजागरूकता । वयमेव शिष्टाचारादीनाम् उपेक्षां यदि तर्हि समाजे नैतिकम् अधःपतनं सम्भवेत् । तत् यथा न भवेत् तथा जागरूकता सर्वदा वोढव्या एव अस्माभिः" इति ।

कश्चन राजा । तस्य ऐश्वर्यम् अपारम् । अनेक-विधानि रत्नानि, मौक्तिकानि, वज्रवैदूर्यादीनि च तेन सङ्गृहीतानि आसन् । एतादृशी अपारा सम्पत्तिः जगति अन्यस्य कस्यापि सविधे नास्ति इति चिन्तनम् आसीत् तस्य । अतः अतिथिभ्यः तां सम्पत्तिं साभिमानं दर्शयति स्म सः ।

अपारमूल्यवती सा सम्पत्तिः भूमेः अन्तः निर्मिते विशिष्टे रक्षागृहे स्थाप्यते स्म । तस्य गृहस्य रक्षणाय एकं सैन्यदलमेव नियुक्तम् आसीत् राज्ञा ।

कदाचित् कश्चन संन्यासी राजप्रासादम् आगतवान् । राजा तं यथोचितं सत्कृत्य प्रसङ्गवशात् स्वस्य सम्పत्तेः विषयमपि अवदत् । तदा संन्यासी अवदत् - "अमूल्या सम्पत्तिः अस्ति किं तव ? ताम् अहं द्रष्टुम् इच्छामि" इति ।

राजा संन्यासिनं सम्पत्तिगृहं प्रति अनयत् । सम्पत्तेः प्रदर्शनाय सः स्वहस्तेन एकं दीपं गृहीतवान् आसीत् । दीपप्रकाशे रत्नमौक्तिकादीनि विशेषतः प्रकाशन्ते स्म । राजा सर्वाणि अपि एकैकशः अदर्शयत् । संन्यासी कुतूहलेन सर्वम् अपश्यत् । राजा तु एकैकमपि कुतः प्राप्तम् इति, तस्य वैशिष्ट्यं किम् इति च विस्तरेण वर्णयन् आसीत् ।

तावता संन्यासी हठात् राज्ञः हस्ते स्थितं दीपं मुखवायुना निर्वापितवान् । तस्मात् तत्र सर्वत्र अन्धकारः प्रसृतः । संन्यासी राजानम् अपृच्छत् - "इदानीं किमर्थं भवतः रत्नमौक्तिकादीनि न प्रकाशन्ते ?" इति ।

"दीपः निर्विण्णः । अतः तानि न दृश्यन्ते । मम भटाः इदानीम् अन्यं दीपम् आनयन्ति । तदा एतानि प्रकाशयिष्यन्ते" इति अवदत् राजा ।

"राजन् ! दीपप्रकाशस्य अभावे तु रत्नमौक्तिकादीनां महामूल्यता अपि अकिञ्चित्करी । यथा दीपः सर्वप्रकाशकः तथा भवति आत्मविकासः गुणोत्कर्षः च । तस्य सम्पादनाय वर्धनाय च प्रयासः करणीयः । गुणोत्कर्षस्य अभावे न कापि सम्पत्तिः उपकाराय भवति । सम्पत्तिः अस्थिरा । अद्य या अस्ति सा अग्रे कदाचित् विनष्टा भवेत् । किन्तु गुणोत्कर्षः तु शाश्वतः । सर्वोपकारकं तम् अर्जयितुं विकासयितुं च विशेषप्रयासः भवतु" इति अवदत् संन्यासी ।

आसीत् पूर्वं कश्चन महात्मा । सः सर्वसङ्ग-परित्यागी इति ख्यातः । धनादिषु अल्पया अपि आसक्तिः न आसीत् तस्य । जनाः भक्त्या फलादिकं धनादिकं च तस्मै अर्पयन्ति स्म । सः महात्मा तु साङ्केतिकरूपेण एकं फलं स्वीकृत्य अन्यत् सर्वं दरिद्रेभ्यः वितरति स्म । तस्य ख्यातिः सर्वत्र प्रसृता आसीत् ।

कदाचित् प्रयाणावसरे सः किञ्चन नगरं प्राप्नोत् । तत्र आसीत् कश्चन विख्यातः श्रेष्ठी । नगरमार्गेण गच्छतः महात्मनः अभिमुखम् आगतः श्रेष्ठी महात्मानं दृष्ट्वा तस्य पादौ अस्पृशत् । झटिति एव महात्मा अपि श्रेष्ठिनः पादौ अस्पृशत् ।

एतस्य दर्शनात् श्रेष्ठी महत् आश्चर्यं प्राप्नोत् । सः महात्मानम् अपृच्छत् - "श्रीमन् ! किमर्थं भवता मम पादौ स्पृष्टौ ?" इति ।

तदा महात्मा प्रतिप्रश्नम् अकरोत् - "भवता किमर्थं मम पादौ स्पृष्टौ ?" इति ।

श्रेष्ठी अवदत् - "भवान् अस्ति सर्वसङ्गपरित्यागी । मातापितृसङ्गे अपि नास्ति भवतः आसक्तिः । अतः भवान् अस्ति महात्यागी" इति ।

"महात्यागी तु भवान् एव, न तु अहम्" इति शान्ततया अवदत् महात्मा ।

"अहं तु वृत्त्या अस्मि वणिक् । एतादृशः अहं कथं त्यागी भवेयम् ?" इति अपृच्छत् श्रेष्ठी ।

तदा महात्मा अवदत् - "मया तु लौकिकयोः माता-पित्रोः सङ्गः परित्यक्तः । किन्तु भवता तु जगतः पित्रोः एव सङ्गः परित्यक्तः । अतः एव महात्यागी भवान् एव, न तु अहम्" इति ।

एतत् श्रुत्वा लज्जां प्राप्तवान् श्रेष्ठी स्वस्य दोषम् अङ्गीकृत्य महात्मनः अनुयायी जातः ।

कश्चन गुरुः कदाचित् बोधनावसरे अवदत् - ‘‘स्वर्गनरकलोकौ न स्तः । अस्माभिः कृतस्य उत्तमकार्यस्य फलम् एव स्वर्गः । दुष्टकार्यस्य फलं भवति नरकः’’ इति ।

तदा कश्चन भक्तः उत्थाय अपृच्छत् - ‘‘आर्य, पापिजनान् भगवान् नरके पातयति इत्येतत् किम् असत्यम् ?’’ इति ।

‘‘स्वर्गनरकादिकम् अस्माकं कल्पनामात्रम् । तत् उभयम् अपि अस्माकं जीवने एव अस्ति । भगवान् तु कमपि नरके न पातयति’’ इति अवदत् गुरुः ।

‘‘कथं सम्भवेत् एतत् । भगवान् पापिनः नरके पातयेत् एव’’ - वादस्वरेण अवदत् सः भक्तः ।

क्षणं विचिन्त्य गुरुः अपृच्छत् - ‘‘एषु दिनेषु पुत्रविषये महती चिन्ता अस्ति भवतः इति श्रूयते । किं तत् सत्यम् ?’’ इति ।

भक्तः आश्चर्येण चिन्तया च गुरोः मुखम् अपश्यत् । गुरुः पुनरपि अवदत् - ‘‘भवत्पुत्रः मद्यपानं कुर्वन् मद्यस्य दासः अभवत् इति मया श्रुतम् । दिनत्रिनेभ्यः पूर्वं कोलाहलं कृत्वा सः कारागृहम् अपि गतवान् इति श्रूयते । एतेन भवतः मनः दूयमानं स्यात् खलु ?’’ इति ।

भक्तस्य मुखं म्लानं जातम् । सः दुःखेन अवदत् - ‘‘सर्वं मम दौर्भाग्यस्य फलम् । मम पत्नी प्रतिदिनम् अपि रोदिति गृहे । किमर्हं करवाणि ?’’ इति ।

‘‘एतस्य परिहाराय अहं कञ्चित् उपायं सूचयानि किम् ?’’ इति गुरुः अपृच्छत् ।

‘‘कृपया मार्गदर्शनं क्रियताम्’’ इति त्वरया अवदत् शिष्यः ।

‘‘कदाचित् भवान् स्वपुत्रं ग्रामात् बहिः अरण्यप्रदेशं प्रति नयतु । तत्र पुत्रस्य पादौ बद्ध्वा नेत्रयोरपि बन्धनं विधाय शुष्ककाष्ठानि सङ्गृह्य अग्निं ज्वालयित्वा पुत्रम् उत्त्रीय अग्नौ स्थापयतु । गृहं प्रति आगत्य निश्चिततया निद्रां करोतु । ततः भवतः समस्या परिहृता भवेत्’’ इति ।

शिष्यः दिभ्रान्तः सन् - ‘‘अहो, कीदृशं तुच्छं मार्गदर्शनम् एतत् !!’’ इति सखेदम् अवदत् ।

तदा गुरुः अवदत् - ‘‘भवतः पुत्रः महान्तं दोषं कृतवान् । तथापि तं दण्डयितुं भवान् न सिद्धः । एवमेव अस्माकं जनकः भगवान् अपि । प्रेममयः करुणामयः च सः अस्मान् कदापि नरके न पातयेत्’’ इति ।

कश्चन राजा । तस्य मन्त्री वृद्धः । वृद्धस्य मन्त्रिणः उत्तराधिकारित्वेन योग्यः तरुणः चेतव्यः इति अचिन्तयत् राजा । एतत् कार्यं वृद्धाय मन्त्रिणे एव अर्पितं तेन ।

मन्त्रिणा उद्घोषणद्वारा युवकाः निमन्त्रिताः । बहवः युवकाः मन्त्रि-स्थानप्राप्त्यर्थम् आगताः । तेषु चत्वारः चिताः अभवन् । एतेषु कोऽपि एकः चेतव्यः आसीत् मन्त्रिणा ।

मन्त्री चतुरः अपि तरुणान् आहूय एकैकस्मै एकैकं बीजं दत्त्वा अवदत् - ‘‘भवद्भ्यः एकैकस्मै अपि एकैकं बीजं दीयते मया । तत् कुण्डे आरोप्य सस्यं वर्धनीयं भवद्भिः । यः उत्तमतया सस्य-वर्धनं कुर्यात् सः एव मन्त्रिपादाय चेष्यते’’ इति । एकैकस्मै अपि एकैकः कुण्डः अपि तेन दत्तः ।

चत्वारः अपि तरुणाः बीजं स्वीकृत्य गृहं प्रतिगतवन्तः । कुण्डे उत्कृष्टां मृत्तिकां संस्थाप्य तन्मध्ये बीजं स्थापितं तैः । शक्तिवर्धकं उर्वरकं दत्तम् । प्रतिदिनं जलसेचनमपि कृतम् । तेषु चतुर्षु सुकीर्तिः अपि अन्यतमः । तेनापि एतत् सर्वं कृतम् एव ।

वर्षम् अतीतम् । त्रयः युवकाः उत्तमैः सस्यैः युतेन कुण्डेन सह आगताः आसन् । किन्तु सुकीर्तिः सस्यरहितेन कुण्डेन सह ग्लानमुखः सन् उपस्थितः । वृद्धः मन्त्री चतुर्णामपि कुण्डं सकृत् वीक्ष्य सुकीर्तिम् अपृच्छत् - ‘‘भोः, तव कुण्डः किमर्थं रिक्तः ? किं त्वया सस्यवर्धनार्थं परिश्रमः न कृतः ?’’ इति ।

तदा सुकीर्तिः विषादेन अवदत् - ‘‘मान्यवर ! मया श्रद्धया प्रयासः कृतः एव । किन्तु दौर्भाग्यं नाम मह्यं दत्तं बीजम् अङ्कुरितं न जातम् एव । अतः मया सस्यवर्धनं कर्तुं न शक्तम् । क्षन्तव्यः अहम् ।’’

तदा मन्त्री अवदत् - ‘‘साधु ! भवतः सत्यनिष्ठा श्लाघ्या । त्वमेव मन्त्रिपादाय अर्हः’’ इति ।

प्रवृत्तं सर्वं ज्ञात्वा राजा अपृच्छत् - ‘‘त्रयः तरुणाः वर्धितेन सस्येन सह आगताः । सस्यवर्धने तेषां त्रयाणामपि आसीत् विशेषपरिश्रमः । सुकीर्तिः तु सस्यवर्धने असफलः । तथापि तस्मै कथं मन्त्रिपदं दीयेत ?’’ इति ।

तदा वृद्धः मन्त्री अवदत् - ‘‘वस्तुतः मया चतुर्भ्यः अपि सिकतासु दग्धं बीजमेव दत्तम् आसीत् । अतः तेषु किमपि बीजम् अङ्कुरितं भवितुं न अर्हेत् एव । किन्तु त्रयः अन्यत् बीजं कुण्डे आरोप्य सस्यं वर्धितवन्तः । सुकीर्तिः तु सत्यनिष्ठः । अतः सः निष्कपटः सन् स्वस्य असाफल्यम् अङ्गीकृतवान् । उन्नते पदे ये तिष्ठेयुः ते सत्यनिष्ठाः स्युः अवश्यम् । तस्मात् मया सुकीर्तिः एव चितः’’ इति ।